Tradisjonsbakst knytt til julefeiring

 

Tradisjonsbakst knytt til julefeiring

Jula er kanskje den høgtida der tradisjonar stå sterkast. Når det kjem til mattradisjonar og julebakst har mange faste slag som ein bakar. Mange har pepperkaker, julemenn, kokkosmakronar, smultringar og lefser som faste innslag på julemenyen , men kvifor er det akkurat dette vi baka til jul? Mattradisjonar knyt til høgtider er i følgje Riddevold dei mest konservative ( Riddervold, 1994. s.27). Takkebaksten til dømes går heilt attende til førindustriell tid då bonden i stor grad var sjølvforsytande, med unntak av varer som salt og rug. Rug er eit kornslag som er for ømfintleg for det barske nordiske klimaet. Dette vart importert i frå England, i bytte mot tørrfisk. Korn som bygg og havre dyrka ein sjølv. Rug vart nok derfor berre nytta til fin baksten, slik som til jul ( Riddervold ,1979.S.2). Varer som vi ofte nyttar i den moderne kake og lefse bakinga slik som ,egg og sukker hadde ein ikkje. Gris og høne kan ikkje nytte tørka gras til for og det var derfor ikkje vanleg å ha desse dyra i det førindustrielle samfunnet. Smør var og ofte mangelvare på vinteren, fordi kyrne ikkje produsert mjølk då.  (Riddervold,1979.s.4).   

Takkebakst

 

Støypejarnskomfyren  vart vanleg i dei fleste husstandar frå midten av 1800- talet. Før det vart stort sett baksten laga på vedfyrte takker ( Riddervold,1979.s.3-4) Lefser var finbakst og  har ein lang tradisjon i Noreg.  Dei vart baka til brulaup , jul og til andre høgtider. Lefsene vart ofte smurt med smør og ost (Sæther,2004s.51) Lefse og flatbrødbaking var eit storhende i arbeidsåret på garden. Då gjekk kvinnene på gardane i bygda i lag å baka store mengder flatbrød og lefser. Dei vart steikte på ved fyrte jerntakker. Dette var produkt som held seg lenge. Lefsene vart på lik linje med flatbrøda oppbevart tørre. Lefsene inneheldt mjølk og vart steikte med lågare temperatur slik dei fekk ein mjukare konsistens. Medan flatbrødet blir servert tørt, vart lefsene dynka med vatn før servering slik at dei vart mjuke (Sæther,2004.s.53).  

 

Lefsebaking

 

I tradisjonen tro gjekk eg i lag med ei veninne for å bake lefser. Då det å bake innvolverar både utkjevling, steiking og smørjing av lefsene, fant vi ut at det var lurt å gå i lag om arbeidet. Vi møtast tidleg ein morgon. Vi starta med å setje deiga. Oppskrifta fant vi i Trude Teige si kokebok Matminne i frå mors kjøkken. Teige er opphaveleg i frå Herøy, som er same kommunen som eg kjem i frå, eg synes det derfor var artig å bruke den oppskrifta då den kjem i frå mitt lokalmiljø. 

Oppskrifta

 1 1/2 l H mjølk

150 g sukker

225 g margarin

1 1/2 ss hjortesalt

2 kg kveitemjøl  ( Teige, 2003.s.17)

Framgongsmåten

Kok opp mjølk, sukker og margarin. Så tilsette vi kveitemjølet og hjortesaltet for så å røre det saman til ei deig. Deiga skal vere ganske laus i konsistensen.

Her ser ein korleis vi sette deiga. Bilete teke av Anette Paulsen.

Etter at vi sette deiga så laga vi emner som vi delte opp i like stykker. Dei vog 125 g kvar.

Her veg vi emna som er oppdelt av ei ganske laus deig, derfor klappar vi mjøl rundt emna slik dei ikkje skal feste seg til kvarandre. Vi la dei i ei langpanne og dekte emna til med eit håndkle.
Bilete teke av Jannicke Bøe
 

Når ein skal kjevle ut emna er det ein fordel at dei blir så tynne og runde som mogeleg. Ein bør og prøve å kjevle slik at lefsa blir jamn. Slik at lefsa blir jamt steikt. Desse lefsene skulle steikast på god varme. Dei skulle steikast minst på rette sida. Fargen på dei skal vere lys og fin med lite steike prikkar. 

 Her på bilete ser ein kor lyse desse lefsene skal vere.
Bilete teke av Jannicke Bøe

Når lefsene var ferdig steikte oppbevarte vi dei to og to under eit dynka klede. Så stabbla vi dei  og la eit reint sengkle og eit pledd over der igjen. Slik heldt lefsene seg mjuke til vi var klar til å smøre dei. Vi smurte lefsene med smør og melis som vart piska til ein luftig krem.

Her blir den runde lefsa smurt og bretta til ein firkant, for så og bli bretta på midten, slik den får ein avlang fasong.
Bilete teke av Jannicke Bøe

Småkaker 

Kva type kaker som blir bakt har endra seg i takt med samfunns endringar og tilgong på ny teknologi. Den vedfyrte jarnkomfyren vart vanleg på Sunmøre frå slutten av 1800-talet. Med den vart det mogleg å bake småkaker. Mange av desse småkakene er avhengig av kveitemjøl og det var nok dei rikaste som fyrst tok til å bake desse kakene. Julemenn og pepparkaker er blant desse kakene som ein fortsatt baker til jul (Brunstad & Pettersen. 2007. s.71).  Ein anna tradisjonell småkake er kokosmakronar. 

Oppskrifta som eg brukte er i frå kokeboka Norsk julemat tradisjoner og oppskrifter.

2 egg
125 g sukker

200 g kokosmasse

50 g smør

1 ss kveitemjøl

1/2 ts bakepulver  (Strømstad,2006.s.42).

Framgongsmåte

Fyrst smelta eg smøret, då det skulle vere avkjølt før ein blanda det inn i deiga. Så piska eg egg og sukker til eggedosis. Så vendte eg inn kokosmassen, kveitemjølet og bakepulveret. Til slutt blanda eg inn smøret.

Her ser ein bilete av prosessen.
Bilete teke av Jannicke Bøe

Kokosmakronane steikte eg i ovnen ved 200 grader i ca. 10 min.

Her er dei ferdigstekte kokosmakronane.
Bilete teke av Jannicke Bøe

Dette var starten på min julebakst i år. Då e gallereie er ferdig med ein småkake sort har eg berre seks igjen vist eg skal følgje god gammal tradisjon, med å bake sju slag til jul. Med dette vil eg ønskje alle ei riktig god førjuls tid.

 Litteraturliste

Brunstad, S., & Pettersen, J. R. (2007). Den gamle Sunmørsjula. Vind Forlag.

Riddervold, A. (1979, Desember). Hva er det som skaper det tradisjonelle kostholdet? Matvett, Nr.4 ss. 1-5. Landsforeningen for kosthold og helse.

Riddevold, A. (1994). Julens mattradisjoner i historiens lys. Dugnad, ss. 27-39.

Strømstad, A. (2006). Norsk julemat Tradisjoner og oppskrifter. Danmark. Damm & søn AS.

Sæter, P. (2004). For alt ferskt nærer bonden stor angst. I Årbok for Sunmøre (ss. 44-75). Sunmøre historielag.

Teige, T. (2016). Matminne frå mors kjøkken. Oslo.Aschehaug & Co.